Czym jest propolis? Właściwości, zastosowanie i znaczenie w pszczelarstwie

Czym jest propolis? Właściwości, zastosowanie i znaczenie w pszczelarstwie

Propolis, nazywany również kitem pszczelim, to naturalna substancja wytwarzana przez pszczoły z żywic i wydzielin roślinnych. Owady wykorzystują go przede wszystkim do zabezpieczania ula przed drobnoustrojami, uszczelniania jego wnętrza oraz utrzymywania odpowiednich warunków higienicznych. Dla człowieka propolis jest natomiast cenionym produktem pszczelim, wykorzystywanym m.in. w preparatach kosmetycznych i produktach przeznaczonych do pielęgnacji jamy ustnej.

Choć większość osób kojarzy pszczelarstwo przede wszystkim z miodem, propolis jest jednym z najciekawszych produktów powstających w ulu. Jego skład jest bardzo złożony i może różnić się w zależności od miejsca pochodzenia, gatunków roślin występujących w okolicy pasieki oraz pory roku.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest propolis, skąd pszczoły go pozyskują, jaką pełni funkcję w ulu oraz dlaczego od wieków wzbudza zainteresowanie człowieka.

 

Czym jest propolis?

Propolis to lepka, żywiczna substancja pochodzenia roślinnego, zbierana i przetwarzana przez pszczoły. W języku polskim często określa się go mianem kitu pszczelego. Pszczoły wykorzystują go przede wszystkim do ochrony i konserwacji wnętrza ula.

Propolis nie jest więc produktem wytwarzanym przez pszczoły od podstaw, tak jak w przypadku wosku pszczelego. Owady zbierają surowce roślinne, a następnie mieszają je z własnymi wydzielinami. W efekcie powstaje materiał o charakterystycznej konsystencji, zapachu i barwie.

Najważniejsze informacje o propolisie można podsumować następująco:

- jest produktem pszczelim pochodzenia głównie roślinnego,
- powstaje z żywic, balsamów i innych substancji zbieranych przez pszczoły z roślin,
- pszczoły wykorzystują go do zabezpieczania ula,
- jego skład chemiczny jest bardzo złożony,
- może mieć kolor od żółtobrązowego i czerwonego aż po ciemnobrązowy lub niemal czarny,
- charakteryzuje się intensywnym, żywicznym aromatem,
- znajduje zastosowanie m.in. w kosmetyce i produktach do higieny jamy ustnej.

Warto przy tym pamiętać, że propolis nie jest tym samym co miód, pyłek pszczeli, pierzga czy wosk pszczeli. Każdy z tych produktów pełni w gospodarce ula inną funkcję i ma odmienny skład.

 

Dlaczego pszczoły potrzebują propolisu?

Pszczoły żyją w bardzo licznej kolonii, w której znajdują się tysiące osobników. Tak duże skupisko owadów wymaga skutecznego systemu utrzymywania higieny i ochrony przed czynnikami środowiskowymi.

Propolis pomaga pszczołom między innymi:

- uszczelniać niewielkie szczeliny w ulu,
- pokrywać niektóre powierzchnie cienką warstwą ochronną,
- ograniczać dostęp niepożądanych mikroorganizmów,
- zabezpieczać elementy konstrukcyjne gniazda,
- utrzymywać odpowiednie warunki higieniczne wewnątrz kolonii.

Z punktu widzenia pszczół propolis jest więc materiałem ochronnym i budulcowym. Jego znaczenie dobrze pokazuje, jak wiele różnych surowców pszczoły wykorzystują do funkcjonowania całej rodziny.

 

Skąd pszczoły biorą propolis?

Pszczoły zbierają surowiec do produkcji propolisu przede wszystkim z roślin. Szczególnie ważnym źródłem są żywice i wydzieliny znajdujące się na pąkach, młodych pędach, korze oraz innych częściach roślin.

W zależności od regionu i dostępnej roślinności pszczoły mogą korzystać z różnych gatunków drzew i krzewów. Wśród roślin będących źródłem substancji wykorzystywanych do produkcji propolisu wymienia się m.in.:

- topole,
- brzozy,
- wierzby,
- olchy,
- kasztanowce,
- niektóre gatunki drzew iglastych.

Znaczenie poszczególnych roślin może być jednak bardzo różne. Pszczoły wykorzystują przede wszystkim te źródła, które są dostępne w ich bezpośrednim otoczeniu.

To właśnie dlatego propolis z różnych pasiek może wyraźnie różnić się wyglądem, zapachem i składem.

 

Czy propolis ma zawsze taki sam skład?

Nie. Jest to jedna z najważniejszych kwestii, o których warto pamiętać podczas omawiania kitu pszczelego.

Skład propolisu zależy między innymi od:

- gatunków roślin występujących w pobliżu pasieki,
- warunków klimatycznych,
- pory roku,
- położenia geograficznego,
- dostępności konkretnych surowców roślinnych,
- sposobu pozyskania i przechowywania produktu.

Z tego powodu propolis europejski może różnić się od propolisu pochodzącego z innych części świata. Nawet produkty pozyskane z dwóch pasiek znajdujących się stosunkowo blisko siebie nie muszą być identyczne.

Dla pszczelarza jest to jedna z cech, które sprawiają, że produkty pszczele są tak interesujące. Środowisko, w którym znajduje się pasieka, ma bezpośredni wpływ na charakter pozyskiwanego surowca.

 

Jak powstaje propolis w ulu?

Proces powstawania propolisu rozpoczyna się od zebrania przez pszczoły odpowiednich substancji roślinnych. Są one transportowane do ula podobnie jak inne surowce zbierane przez pszczoły.

Zebrany materiał jest następnie poddawany obróbce przez robotnice. Pszczoły mogą mieszać substancje roślinne z własnymi wydzielinami, dzięki czemu powstaje materiał o właściwościach odpowiednich do wykorzystania w ulu.

Propolis jest zazwyczaj lepki i plastyczny w wyższej temperaturze, natomiast w chłodzie staje się twardszy i bardziej kruchy. Ta cecha ma znaczenie praktyczne zarówno dla pszczół, jak i dla pszczelarzy.

W ciepłym ulu propolis może być łatwiej rozprowadzany po powierzchniach. Pszczoły wykorzystują go więc tam, gdzie potrzebują uszczelnić lub zabezpieczyć określone miejsce.

 

Gdzie można znaleźć propolis w ulu?

Propolis może występować w wielu miejscach wewnątrz ula. Pszczelarz może zauważyć go między innymi na:

- elementach ula,
- ramkach,
- szczelinach,
- powierzchniach wymagających uszczelnienia,
- miejscach łączenia poszczególnych elementów.

Pszczoły potrafią również pokrywać propolisem niektóre powierzchnie wewnątrz gniazda.

W praktyce pszczelarz może pozyskiwać propolis z ula za pomocą specjalnych metod. Jedną z nich jest zastosowanie krat propolisowych, które stwarzają pszczołom dodatkowe miejsca do wypełnienia kitem pszczelim. Po wyjęciu takiego elementu i odpowiednim schłodzeniu propolis można łatwiej oddzielić.

 

Jaką funkcję pełni propolis dla pszczół?

Najważniejsza funkcja propolisu w ulu polega na ochronie i uszczelnianiu przestrzeni zajmowanej przez rodzinę pszczelą.

Pszczoły wykorzystują kit pszczeli jako naturalny materiał zabezpieczający. Jest to szczególnie istotne w przypadku kolonii, w której występuje duża liczba osobników żyjących w stosunkowo niewielkiej przestrzeni.

Propolis pomaga pszczołom ograniczać niepożądane zjawiska związane z obecnością drobnoustrojów i zanieczyszczeń. Nie oznacza to jednak, że należy traktować go jako uniwersalny „lek” czy substancję zwalczającą wszystkie patogeny. W przypadku produktów pszczelich bardzo ważne jest odróżnienie ich naturalnych właściwości od niepotwierdzonych twierdzeń dotyczących leczenia chorób.

 

Propolis jako element higieny ula

Rodzina pszczela ma własny system zachowań higienicznych. Pszczoły usuwają zanieczyszczenia, martwe osobniki i inne niepożądane materiały. Propolis jest jednym z elementów tego systemu.

Szczególnie interesującym przykładem jest sytuacja, gdy do ula dostanie się większy organizm, którego pszczoły nie są w stanie samodzielnie usunąć. W takich przypadkach mogą wykorzystać propolis do jego pokrycia i odizolowania od reszty środowiska ula.

Pokazuje to, że propolis nie jest dla pszczół przypadkowym materiałem. Stanowi część naturalnego mechanizmu utrzymywania odpowiednich warunków w kolonii.

 

Co zawiera propolis?

Propolis jest substancją o bardzo złożonym składzie chemicznym. Nie istnieje jeden uniwersalny skład propolisu, ponieważ jego charakter zależy przede wszystkim od źródeł roślinnych, z których został pozyskany.

W propolisie mogą występować między innymi:

- żywice roślinne,
- woski,
- olejki eteryczne,
- związki fenolowe,
- flawonoidy,
- kwasy organiczne,
- inne związki pochodzenia roślinnego,
- składniki pochodzące z wydzielin pszczół.

Szczególne zainteresowanie naukowców budzą związki fenolowe i flawonoidy. To właśnie obecność wielu substancji bioaktywnych sprawia, że propolis od lat jest przedmiotem badań laboratoryjnych i naukowych.

Nie należy jednak wyciągać z tego prostego wniosku, że każdy propolis będzie działał w identyczny sposób. Różnice w składzie chemicznym mają znaczenie dla właściwości konkretnego produktu.

Z tego względu jakość surowca, jego pochodzenie oraz sposób przetwarzania są bardzo istotne.

 

Jak wygląda i czym charakteryzuje się propolis?

Propolis może mieć różną barwę i konsystencję. Najczęściej spotyka się odcienie brązowe, czerwone, żółtobrązowe oraz bardzo ciemne.

Jego zapach jest zazwyczaj intensywny, żywiczny i charakterystyczny. Smak może być ostry, gorzkawy lub lekko piekący.

Na wygląd kitu pszczelego wpływa przede wszystkim jego pochodzenie. Propolis pozyskany z jednej pasieki może więc wyglądać zupełnie inaczej niż surowiec pochodzący z innego regionu.

Nie należy traktować samego koloru jako prostego wyznacznika jakości. Ciemniejszy propolis nie musi być automatycznie lepszy, podobnie jak jaśniejszy nie oznacza produktu gorszej jakości.

W przypadku produktów pszczelich zdecydowanie większe znaczenie ma pochodzenie surowca, sposób jego pozyskania, czystość oraz właściwe przechowywanie.

 

Propolis a inne produkty pszczele – czym się różnią?

Propolis jest tylko jednym z wielu produktów pozyskiwanych z ula. Warto znać różnice między nimi, ponieważ często są ze sobą mylone.

Miód powstaje z nektaru kwiatowego lub spadzi, które pszczoły zbierają, przetwarzają i magazynują w plastrach.

Pyłek pszczeli to pyłek kwiatowy zbierany przez pszczoły i transportowany do ula, gdzie stanowi ważne źródło składników odżywczych dla rodziny.

Pierzga powstaje w wyniku przetworzenia i zakonserwowania pyłku w komórkach plastra. Jest ważnym pokarmem rodziny pszczelej.

Wosk pszczeli jest wydzieliną gruczołów woskowych młodych robotnic i służy przede wszystkim do budowy plastrów.

Propolis natomiast pochodzi głównie z substancji roślinnych, które pszczoły zbierają, przetwarzają i wykorzystują jako materiał ochronny oraz uszczelniający.

Znajomość tych różnic pozwala lepiej zrozumieć, jak funkcjonuje pasieka i dlaczego każdy produkt pszczeli ma inne właściwości oraz zastosowanie.

 

Do czego wykorzystuje się propolis?

Propolis od dawna znajduje zastosowanie poza ulem. Surowy kit pszczeli jest przetwarzany na różnego rodzaju preparaty i produkty przeznaczone przede wszystkim do pielęgnacji, higieny oraz zastosowań kosmetycznych.

Najczęściej spotyka się propolis w postaci:

- ekstraktów i nalewek propolisowych,
- maści i kremów,
- preparatów do pielęgnacji skóry,
- produktów do higieny jamy ustnej,
- sprayów i płynów,
- składników kosmetyków,
- mieszanek zawierających inne produkty pszczele.

Warto jednak rozróżnić tradycyjne zastosowanie propolisu od potwierdzonego działania leczniczego. Fakt, że dana substancja jest przedmiotem badań naukowych, nie oznacza automatycznie, że może zastępować leczenie zalecone przez lekarza.

 

Propolis w kosmetyce

Propolis jest cenionym składnikiem niektórych kosmetyków przeznaczonych do pielęgnacji skóry. Zainteresowanie nim wynika przede wszystkim z obecności licznych związków pochodzenia roślinnego, w tym substancji fenolowych i flawonoidów.

Można znaleźć go w recepturach:

- kremów,
- maści,
- balsamów,
- preparatów do pielęgnacji problematycznej skóry,
- kosmetyków do dłoni i stóp,
- produktów do pielęgnacji skóry głowy.

W kosmetyce ważna jest jednak nie tylko obecność propolisu, ale również jego stężenie, sposób przygotowania ekstraktu oraz pozostałe składniki receptury.

Osoby mające skłonność do alergii powinny zachować szczególną ostrożność. Propolis może wywoływać reakcje uczuleniowe, dlatego przed zastosowaniem kosmetyku zawierającego ten składnik warto sprawdzić jego skład i w razie potrzeby wykonać próbę na niewielkim fragmencie skóry.

 

Propolis w preparatach do higieny jamy ustnej

Kolejnym obszarem, w którym często wykorzystuje się propolis, jest higiena jamy ustnej. Można znaleźć go między innymi w płynach do płukania jamy ustnej, pastach, żelach oraz sprayach.

Zainteresowanie propolisem w tym zastosowaniu wiąże się z obecnością substancji bioaktywnych, które są przedmiotem badań dotyczących wpływu na mikroorganizmy oraz procesy zachodzące w jamie ustnej.

Nie oznacza to jednak, że preparat z propolisem zastępuje podstawową higienę jamy ustnej. Szczotkowanie zębów odpowiednią pastą, czyszczenie przestrzeni międzyzębowych oraz regularne wizyty u dentysty pozostają podstawą profilaktyki.

Propolis może być natomiast jednym ze składników dodatkowego preparatu pielęgnacyjnego.

 

Propolis w tradycyjnych zastosowaniach

Kit pszczeli ma długą historię wykorzystania przez człowieka. Już w dawnych kulturach doceniano żywiczne substancje pozyskiwane z ula. Propolis był wykorzystywany między innymi do zabezpieczania materiałów i w tradycyjnych preparatach pielęgnacyjnych.

Współcześnie jego zastosowanie jest znacznie bardziej uporządkowane. Propolis stał się surowcem wykorzystywanym przez przemysł kosmetyczny i producentów preparatów zawierających produkty pszczele.

Jednocześnie rosnące zainteresowanie naturalnymi produktami sprawia, że coraz więcej osób chce wiedzieć, czym jest propolis i jakie ma rzeczywiste właściwości.

 

Czy propolis ma właściwości zdrowotne?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań dotyczących kitu pszczelego. Propolis zawiera wiele biologicznie aktywnych związków, dlatego jest przedmiotem licznych badań laboratoryjnych i eksperymentalnych.

W badaniach analizuje się między innymi jego potencjalne właściwości:

- antyoksydacyjne,
- przeciwdrobnoustrojowe,
- przeciwzapalne,
- ochronne wobec niektórych struktur komórkowych.

Trzeba jednak zachować ostrożność przy interpretowaniu takich informacji. Wyniki badań laboratoryjnych nie są równoznaczne z udowodnionym działaniem leczniczym u człowieka.

W przypadku produktów pszczelich szczególnie ważne jest również to, że propolis nie ma zawsze identycznego składu. Wyniki dotyczące jednego ekstraktu niekoniecznie można bezpośrednio odnieść do każdego propolisu dostępnego na rynku.

Dlatego rzetelne informacje o propolisie powinny unikać określeń sugerujących, że jest on uniwersalnym lekarstwem.

 

Od czego zależy jakość propolisu?

Jakość propolisu jest związana przede wszystkim z jego pochodzeniem, czystością i sposobem pozyskania. Znaczenie ma również sposób przechowywania oraz późniejszego przetwarzania surowca.

Przy wyborze produktu warto zwrócić uwagę na:

1. Pochodzenie – warto wiedzieć, z jakiego regionu i pasieki pochodzi surowiec.
2. Skład – dobry producent powinien jasno informować, co znajduje się w gotowym preparacie.
3. Sposób przetwarzania – różne metody ekstrakcji pozwalają uzyskać preparaty o odmiennym składzie.
4. Warunki przechowywania – propolis i jego ekstrakty powinny być przechowywane zgodnie z zaleceniami producenta.
5. Wiarygodność producenta – szczególnie w przypadku produktów pszczelich ważna jest możliwość prześledzenia ich pochodzenia.

W przypadku lokalnych produktów pszczelarskich dodatkową wartością może być możliwość poznania miejsca, w którym znajduje się pasieka. Przykładem jest działalność związana z polskimi produktami pszczelimi prezentowanymi na stronie kaszubskiemiody.pl, gdzie istotną rolę odgrywa lokalne pochodzenie produktów.

 

Jak przechowywać propolis?

Surowy propolis najlepiej przechowywać w miejscu suchym, chłodnym i chronionym przed światłem. Należy ograniczyć jego kontakt z wilgocią oraz wysoką temperaturą.

W przypadku gotowych preparatów najważniejsze są zalecenia umieszczone na opakowaniu. Ekstrakt alkoholowy, maść czy kosmetyk mogą wymagać innych warunków przechowywania.

Warto również pamiętać, że propolis ma intensywny zapach. Jeżeli przechowujemy go razem z żywnością, powinien być odpowiednio zabezpieczony, ponieważ substancje aromatyczne mogą wpływać na zapach innych produktów.

 

Dlaczego temperatura ma znaczenie?

Propolis zmienia konsystencję pod wpływem temperatury. W chłodzie staje się twardy i kruchy, natomiast pod wpływem ciepła mięknie.

Ta właściwość jest wykorzystywana podczas jego pozyskiwania i przetwarzania. Schłodzony surowy propolis można łatwiej oddzielić od powierzchni, na których został zgromadzony.

Jednocześnie nadmierne ogrzewanie produktów pszczelich nie jest dobrym rozwiązaniem. Wysoka temperatura może wpływać na część zawartych w nich związków, dlatego podczas przetwarzania ważne jest stosowanie odpowiednich metod technologicznych.

 

Jak pszczelarz pozyskuje propolis?

Pozyskiwanie kitu pszczelego wymaga doświadczenia i odpowiedniego przygotowania pasieki. Pszczelarz może wykorzystać naturalne miejsca, w których pszczoły gromadzą propolis, ale popularną metodą jest również zastosowanie specjalnych krat lub wkładek propolisowych.

Pszczoły traktują niewielkie szczeliny w takiej wkładce jako miejsca wymagające uszczelnienia i wypełniają je propolisem.

Po wyjęciu wkładki z ula pszczelarz może ją schłodzić. W niskiej temperaturze propolis staje się kruchy i można go łatwiej oddzielić od powierzchni.

Jest to interesujący przykład wykorzystania naturalnych zachowań pszczół w gospodarce pasiecznej. Pszczelarz nie musi „produkować” propolisu – stwarza warunki, w których rodzina pszczela sama gromadzi go w miejscu umożliwiającym późniejsze pozyskanie.

 

Czy każdy propolis jest taki sam?

Nie. To jedna z najważniejszych odpowiedzi, jakie powinien znać konsument zainteresowany produktami pszczelimi.

Propolis jest silnie związany ze środowiskiem, w którym funkcjonuje rodzina pszczela. Jeżeli pasieka znajduje się w okolicy bogatej w różne gatunki drzew i krzewów, pszczoły mogą korzystać z wielu źródeł żywic.

W efekcie dwa produkty oznaczone jako „propolis” mogą różnić się:

- kolorem,
- zapachem,
- konsystencją,
- zawartością poszczególnych związków,
- profilem chemicznym,
- właściwościami wynikającymi z konkretnego składu.

Dlatego w przypadku produktów propolisowych nie powinno się kierować wyłącznie wyglądem. Istotne są przede wszystkim pochodzenie, sposób przygotowania i wiarygodność producenta.

 

Propolis jako część lokalnego pszczelarstwa

Propolis dobrze pokazuje, jak silnie produkty pszczele są związane z lokalnym środowiskiem. Pszczoły korzystają z roślin znajdujących się w otoczeniu pasieki, dlatego krajobraz, roślinność i warunki klimatyczne wpływają na charakter pozyskiwanego surowca.

Dotyczy to również innych produktów pszczelich. Smak i aromat miodu zależą od roślin, z których pochodzi nektar lub spadź, a właściwości pyłku czy propolisu również są związane z lokalną florą.

Z tego powodu wybierając produkty z lokalnej pasieki, warto zwracać uwagę nie tylko na samą nazwę produktu, ale również na jego pochodzenie i sposób pozyskania.

Polskie pasieki są źródłem wielu różnych produktów pszczelich – od miodów odmianowych, przez pyłek i pierzgę, aż po propolis i wosk pszczeli. Ich różnorodność jest jednym z powodów, dla których warto bliżej poznawać współczesne pszczelarstwo.

 

Na co uważać podczas stosowania propolisu?

Naturalne pochodzenie produktu nie oznacza, że jest on odpowiedni dla każdego. Propolis może wywoływać reakcje alergiczne, szczególnie u osób uczulonych na produkty pszczele lub niektóre substancje roślinne.

Przed zastosowaniem produktu zawierającego propolis należy więc:

- przeczytać skład preparatu,
- przestrzegać zaleceń producenta,
- zwrócić uwagę na przeciwwskazania,
- zachować ostrożność przy pierwszym zastosowaniu,
- w przypadku wystąpienia niepokojących objawów przerwać stosowanie.

Szczególnej ostrożności wymagają preparaty przeznaczone do stosowania doustnego oraz produkty zawierające alkohol. Nie każdy produkt propolisowy jest przeznaczony dla dzieci, kobiet w ciąży czy osób przyjmujących określone leki.

Jeżeli propolis ma być stosowany jako element postępowania przy konkretnym problemie zdrowotnym, warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

 

FAQ – najczęściej zadawane pytania o propolis

Czym jest propolis?

Propolis, czyli kit pszczeli, to żywiczna substancja zbierana przez pszczoły z roślin i następnie przetwarzana w ulu. Pszczoły wykorzystują go przede wszystkim do uszczelniania i ochrony wnętrza ula.

Z czego powstaje propolis?

Propolis powstaje głównie z żywic, balsamów i innych substancji pochodzenia roślinnego. Pszczoły mieszają zebrany materiał z własnymi wydzielinami, tworząc charakterystyczny kit pszczeli.

Czy propolis jest produktem pszczelim?

Tak. Propolis zalicza się do produktów pszczelich, choć jego podstawowym surowcem są substancje pochodzenia roślinnego zbierane przez pszczoły.

Czy propolis to to samo co kit pszczeli?

Tak. „Propolis” i „kit pszczeli” to dwie nazwy tego samego produktu.

Jak wygląda propolis?

Propolis może mieć kolor od żółtobrązowego i czerwonego po ciemnobrązowy lub niemal czarny. Jego wygląd zależy między innymi od roślin, z których pszczoły pozyskiwały surowiec.

Czy propolis ma zapach?

Tak. Surowy propolis zazwyczaj ma intensywny, żywiczny i charakterystyczny aromat. Jego zapach może różnić się w zależności od pochodzenia.

Czy każdy propolis ma taki sam skład?

Nie. Skład propolisu jest zmienny i zależy między innymi od gatunków roślin dostępnych w pobliżu pasieki, regionu geograficznego, pory roku i sposobu pozyskania.

Gdzie wykorzystuje się propolis?

Propolis wykorzystuje się przede wszystkim jako składnik preparatów kosmetycznych, produktów do higieny jamy ustnej oraz różnych preparatów zawierających produkty pszczele. Jego skład i potencjalne właściwości są również przedmiotem badań naukowych.

Czy propolis może uczulać?

Tak. Propolis może powodować reakcje alergiczne u osób wrażliwych. Dlatego przy pierwszym kontakcie z produktem zawierającym kit pszczeli należy zachować ostrożność i przestrzegać zaleceń producenta.

Czy propolis zastępuje lek?

Nie należy traktować propolisu jako uniwersalnego zamiennika leczenia. Choć zawarte w nim związki są przedmiotem badań, zastosowanie produktu pszczelego powinno być rozpatrywane z uwzględnieniem jego konkretnej postaci, składu i przeznaczenia.